اگر بعد از قرار گرفتن طولانیمدت زیر نور خورشید، اسکی روی برف، شنا یا حتی جوشکاری بدون محافظ چشم دچار سوزش، اشکریزش یا حساسیت شدید به نور شدهاید، ممکن است به آفتاب سوختگی چشم یا فوتوکراتیت مبتلا شده باشید. این عارضه زمانی ایجاد میشود که اشعه فرابنفش (UV) به سطح قرنیه آسیب برساند. خوشبختانه در بیشتر موارد، این آسیب موقتی است و با مراقبت صحیح طی چند روز بهبود پیدا میکند، اما در صورت بیتوجهی میتواند باعث آسیبهای جدیتر به بینایی شود.
در این مقاله با علائم، علت، عوارض، روشهای درمان، قطره برای آفتاب سوختگی چشم، درمان خانگی سوختگی دور چشم و مهمترین راههای پیشگیری از این مشکل آشنا خواهید شد.
آفتاب سوختگی چشم چیست؟
آفتاب سوختگی چشم که در علم پزشکی با نام Photokeratitis (فوتوکراتیت) شناخته میشود، نوعی التهاب دردناک قرنیه و ملتحمه است که بر اثر قرار گرفتن بیش از حد در معرض اشعه ماوراءبنفش (UV) ایجاد میشود. این وضعیت شباهت زیادی به آفتاب سوختگی پوست دارد، با این تفاوت که به جای پوست، لایه شفاف جلوی چشم یعنی قرنیه آسیب میبیند.
این عارضه معمولاً هر دو چشم را به صورت همزمان درگیر میکند و بسته به شدت تماس با اشعه UV ممکن است علائم آن از چند ساعت پس از مواجهه آغاز شود. خوشبختانه در اغلب افراد، سلولهای آسیبدیده قرنیه طی 24 تا 48 ساعت ترمیم میشوند، اما اگر شدت آسیب زیاد باشد یا درمان مناسب انجام نشود، احتمال بروز مشکلات بینایی نیز وجود خواهد داشت.
قرار گرفتن مستقیم در برابر نور خورشید تنها علت این مشکل نیست؛ بازتاب نور از برف، آب، شن، سطوح بتنی، جوشکاری بدون عینک محافظ و حتی برخی لامپهای فرابنفش نیز میتوانند باعث آفتاب سوختگی چشم شوند.
برف کوری چیست؟
یکی از شناختهشدهترین انواع فوتوکراتیت، برف کوری (Snow Blindness) است. در این حالت، برف و یخ مقدار زیادی از اشعه فرابنفش خورشید را بازتاب میدهند و در نتیجه چشم در مدت کوتاهی دوز بالایی از اشعه UV دریافت میکند. به همین دلیل کوهنوردان، اسکیبازان و افرادی که در ارتفاعات فعالیت میکنند، بیش از سایر افراد در معرض این عارضه قرار دارند.
آیا آفتاب سوختگی چشم خطرناک است؟
در بیشتر موارد، آفتاب سوختگی چشم یک بیماری موقتی است و بدون باقی گذاشتن آسیب دائمی بهبود پیدا میکند. با این حال، اگر تماس با اشعه فرابنفش به طور مکرر تکرار شود، خطر ابتلا به بیماریهایی مانند آب مروارید، ناخنک، دژنراسیون ماکولا و آسیبهای مزمن قرنیه افزایش پیدا میکند. در ادامه بررسی میکنیم که درصورت آفتاب سوختگی چشم, آیا استفاده از قطره برای آفتاب سوختگی چشم چقدر تاثیر گذار است؟؟
نکته مهم: اگر پس از قرار گرفتن در معرض نور خورشید یا جوشکاری دچار کاهش دید، درد شدید یا حساسیت غیرعادی به نور شدید، بهتر است هرچه سریعتر توسط چشمپزشک معاینه شوید.
انواع آفتاب سوختگی چشم
شدت و مدت قرار گرفتن در معرض اشعه فرابنفش، نوع آسیب وارد شده به چشم را تعیین میکند. به طور کلی فوتوکراتیت به دو نوع تقسیم میشود.
1- آفتاب سوختگی حاد چشم
این نوع شایعترین فرم فوتوکراتیت است و معمولاً پس از چند ساعت قرار گرفتن در معرض مقدار زیادی اشعه UV ایجاد میشود. برای مثال، نگاه کردن به برف بدون عینک آفتابی، شنا در ساحل یا جوشکاری بدون محافظ چشم میتواند باعث بروز آن شود.
- شروع علائم بین 6 تا 12 ساعت بعد از تماس با اشعه
- درد و سوزش شدید چشم
- اشکریزش
- حساسیت به نور
- بهبود طی 24 تا 48 ساعت
2- آفتاب سوختگی مزمن چشم
در این حالت، فرد برای مدت طولانی و به صورت مکرر در معرض مقادیر کمتر اشعه فرابنفش قرار دارد. این وضعیت بیشتر در افرادی دیده میشود که سالها در محیطهای باز کار میکنند یا به طور مداوم از چشمهای خود در برابر نور خورشید محافظت نمیکنند.
اگرچه علائم نوع مزمن معمولاً خفیفتر از فوتوکراتیت حاد است، اما احتمال ایجاد آسیبهای دائمی مانند آب مروارید یا تحلیل شبکیه در آن بیشتر خواهد بود.
علائم آفتاب سوختگی چشم
علائم معمولاً چند ساعت پس از قرار گرفتن در معرض اشعه UV ظاهر میشوند و شدت آنها به مدت زمان تماس با نور، قدرت اشعه و وضعیت سلامت چشم بستگی دارد.
شایعترین علائم فوتوکراتیت
- سوزش و درد چشم
- قرمز شدن سفیدی چشم
- اشکریزش شدید
- احساس وجود شن یا جسم خارجی داخل چشم
- حساسیت شدید به نور
- تاری دید
- تورم پلکها
- باز و بسته شدن غیرارادی پلکها
- دیدن هاله اطراف چراغها
- سردرد
- کاهش موقت بینایی در موارد شدید
| علامت | شدت معمول |
|---|---|
| درد چشم | زیاد |
| اشکریزش | زیاد |
| قرمزی چشم | متوسط تا زیاد |
| حساسیت به نور | زیاد |
| تاری دید | متوسط |
| تورم پلک | کم تا متوسط |
در اغلب بیماران، علائم طی 24 تا 48 ساعت کاهش پیدا میکنند. با این حال اگر درد چشم شدید باشد، تاری دید ادامه پیدا کند یا ترشح چرکی از چشم مشاهده شود، مراجعه فوری به چشمپزشک ضروری است.
علت آفتاب سوختگی چشم
دلیل اصلی ایجاد فوتوکراتیت، قرار گرفتن بیش از حد در معرض اشعه فرابنفش (UV) است. این اشعه به سلولهای سطح قرنیه آسیب میرساند و باعث التهاب، درد و حساسیت شدید به نور میشود.
بسیاری از افراد تصور میکنند تنها نور مستقیم خورشید باعث این مشکل میشود، در حالی که منابع مختلفی از اشعه فرابنفش میتوانند باعث آفتاب سوختگی چشم شوند.
رایجترین منابع اشعه UV
- نور مستقیم خورشید
- بازتاب نور از برف و یخ
- انعکاس نور از سطح آب
- شن و ماسه ساحل
- سطوح سیمانی و بتنی روشن
- جوشکاری بدون عینک محافظ
- لامپهای برنزهکننده
- لامپهای ضدعفونیکننده UV
- نگاه کردن مستقیم به خورشید یا خورشیدگرفتگی
چه افرادی بیشتر در معرض آفتاب سوختگی چشم هستند؟
اگرچه هر فردی ممکن است در اثر قرار گرفتن بیش از حد در معرض اشعه فرابنفش (UV) دچار فوتوکراتیت شود، اما برخی افراد به دلیل شرایط شغلی، محیط زندگی یا سبک فعالیت روزانه، بیشتر در معرض این آسیب قرار دارند. آگاهی از این عوامل خطر میتواند نقش مهمی در پیشگیری از آفتاب سوختگی چشم داشته باشد.
مهمترین عوامل خطر آفتاب سوختگی چشم
- قرار گرفتن طولانیمدت در معرض نور خورشید بدون استفاده از عینک آفتابی استاندارد
- کوهنوردی، اسکی یا حضور در مناطق برفی که بازتاب اشعه UV بسیار زیاد است.
- شنا، قایقسواری یا فعالیت در کنار دریا و استخر به دلیل انعکاس نور از سطح آب.
- کار در مشاغل فضای باز مانند کشاورزی، راهسازی، ساختمانسازی و نگهبانی.
- انجام جوشکاری بدون استفاده از ماسک یا عینک محافظ استاندارد.
- استفاده از دستگاههای سولاریوم یا لامپهای برنزهکننده.
- زندگی یا فعالیت در ارتفاعات بالا که شدت تابش اشعه فرابنفش بیشتر است.
- استفاده از لامپهای UV در محیطهای صنعتی یا آزمایشگاهی بدون محافظ چشم.
آیا روزهای ابری بیخطر هستند؟
خیر. حتی در روزهای ابری نیز بخش زیادی از اشعه فرابنفش از ابرها عبور میکند. به همین دلیل متخصصان توصیه میکنند در تمام فصول سال از عینک آفتابی دارای فیلتر UV400 استفاده کنید.
عوارض آفتاب سوختگی چشم
در اغلب موارد، فوتوکراتیت یک عارضه موقتی است و بدون ایجاد آسیب دائمی بهبود پیدا میکند. اما اگر چشمها به طور مکرر در معرض اشعه فرابنفش قرار بگیرند یا فرد از چشمهای خود محافظت نکند، احتمال بروز مشکلات جدیتر افزایش مییابد.
عوارض کوتاهمدت
- درد و سوزش شدید چشم
- اشکریزش مداوم
- تاری دید موقت
- حساسیت شدید به نور
- التهاب قرنیه
عوارض بلندمدت
- افزایش احتمال ابتلا به آب مروارید
- افزایش خطر دژنراسیون ماکولا (تخریب لکه زرد)
- ایجاد ناخنک چشم
- آسیب مزمن به قرنیه
- کاهش کیفیت بینایی در طول زمان
همچنین برخی مطالعات نشان دادهاند که قرار گرفتن مکرر در معرض نور آبی و بنفش پرانرژی، در کنار اشعه فرابنفش، ممکن است در بروز برخی بیماریهای شبکیه نقش داشته باشد. هرچند هنوز تحقیقات بیشتری در این زمینه در حال انجام است.
درمان آفتاب سوختگی چشم
درمان آفتاب سوختگی چشم به شدت آسیب و علائم بیمار بستگی دارد. خوشبختانه بیشتر موارد فوتوکراتیت طی 24 تا 48 ساعت بدون ایجاد آسیب دائمی بهبود پیدا میکنند، اما رعایت چند نکته مهم میتواند روند ترمیم قرنیه را سریعتر کرده و از بروز عوارض جلوگیری کند.
در ساعات اولیه چه کاری انجام دهیم؟
- بلافاصله از محیط آفتابی خارج شوید.
- در یک محیط تاریک یا کمنور استراحت کنید.
- اگر از لنز تماسی استفاده میکنید، آن را خارج کنید.
- از مالیدن چشمها خودداری کنید.
- تا زمان بهبود از رانندگی و کار با دستگاههای حساس پرهیز کنید.
در صورتی که درد شدید، کاهش دید یا علائم بیش از دو روز ادامه پیدا کند، مراجعه به چشمپزشک ضروری است.
قطره برای آفتاب سوختگی چشم
یکی از رایجترین سوالات بیماران این است که بهترین قطره برای آفتاب سوختگی چشم چیست؟ پاسخ این سؤال به شدت آسیب وارد شده به چشم بستگی دارد. در بیشتر موارد، هدف از استفاده از قطرههای چشمی، کاهش خشکی، تسکین التهاب و کمک به ترمیم سطح قرنیه است.
نکته مهم این است که هیچ قطرهای نباید بدون تشخیص پزشک، بهویژه در صورت وجود درد شدید یا کاهش بینایی، به صورت خودسرانه مصرف شود.
1- اشک مصنوعی
اشک مصنوعی یکی از رایجترین گزینهها برای کاهش سوزش، خشکی و احساس وجود جسم خارجی در چشم است. این قطره باعث مرطوب ماندن سطح قرنیه شده و روند بهبود را تسریع میکند.
2- قطره آنتیبیوتیک
اگر چشمپزشک احتمال آسیب سطح قرنیه یا خطر عفونت را تشخیص دهد، ممکن است قطره آنتیبیوتیک تجویز کند. این دارو تنها باید تحت نظر پزشک مصرف شود.
3- قطره ضد التهاب
در برخی شرایط خاص، پزشک ممکن است قطرههای ضدالتهاب یا سایر داروهای چشمی را برای کاهش التهاب تجویز کند. مصرف خودسرانه این قطرهها، بهویژه قطرههای حاوی کورتون، میتواند روند ترمیم قرنیه را مختل کرده و حتی خطر عفونت را افزایش دهد.
هشدار:
هرگز از قطرههای چشمی حاوی کورتون یا قطرههای بیحسکننده بدون تجویز چشمپزشک استفاده نکنید. این داروها ممکن است باعث تأخیر در ترمیم قرنیه و بروز عوارض جدی شوند.
آیا قطره قرمزی چشم برای آفتاب سوختگی مناسب است؟
خیر. قطرههای رفع قرمزی چشم تنها رگهای خونی را منقبض میکنند و علت اصلی التهاب ناشی از اشعه UV را درمان نمیکنند. استفاده مکرر از این قطرهها حتی ممکن است باعث بازگشت شدیدتر قرمزی چشم شود.
| نوع قطره | کاربرد | نیاز به نسخه |
|---|---|---|
| اشک مصنوعی | کاهش خشکی و سوزش | خیر |
| قطره آنتیبیوتیک | پیشگیری یا درمان عفونت | بله |
| قطره ضد التهاب | کاهش التهاب | بله |
| قطره رفع قرمزی | کاهش موقت قرمزی | توصیه نمیشود |
درمان خانگی سوختگی دور چشم
اگر پوست اطراف چشم بر اثر تابش شدید نور خورشید دچار قرمزی، التهاب یا سوزش شده باشد، معمولاً با چند اقدام ساده میتوان علائم را کاهش داد. البته باید توجه داشته باشید که درمان خانگی سوختگی دور چشم تنها برای سوختگیهای خفیف مناسب است و اگر تاول، زخم، کاهش بینایی یا درد شدید وجود داشته باشد، مراجعه به چشمپزشک ضروری خواهد بود.
همچنین باید بین سوختگی پوست اطراف چشم و آفتاب سوختگی خود چشم (فوتوکراتیت) تفاوت قائل شد. درمانهای خانگی زیر بیشتر برای کاهش التهاب پوست اطراف چشم و تسکین علائم خفیف فوتوکراتیت کاربرد دارند و جایگزین معاینه پزشکی نیستند.
1. استفاده از کمپرس سرد
یکی از مؤثرترین روشهای درمان خانگی سوختگی دور چشم، استفاده از کمپرس سرد است. یک حوله تمیز یا پارچه نرم را با آب خنک مرطوب کرده و حدود 10 تا 15 دقیقه روی پلکهای بسته قرار دهید. این کار باعث کاهش التهاب، قرمزی و احساس سوزش میشود.
از قرار دادن مستقیم یخ روی پوست یا چشم خودداری کنید، زیرا ممکن است باعث آسیب بیشتر به بافتهای حساس اطراف چشم شود.
2. استراحت دادن به چشمها
پس از آفتاب سوختگی چشم، بهتر است چند ساعت در محیطی با نور ملایم استراحت کنید. نگاه کردن به صفحه موبایل، لپتاپ یا تلویزیون میتواند باعث تشدید درد، اشکریزش و حساسیت به نور شود.
3. استفاده از اشک مصنوعی
اگر احساس خشکی یا وجود جسم خارجی در چشم دارید، استفاده از اشک مصنوعی بدون مواد نگهدارنده میتواند به مرطوب نگه داشتن سطح قرنیه کمک کند. این قطرهها یکی از رایجترین روشهای حمایتی برای کاهش علائم فوتوکراتیت هستند.
4. نوشیدن آب کافی
کمآبی بدن میتواند خشکی چشم را تشدید کند. نوشیدن آب کافی در طول روز به حفظ رطوبت طبیعی چشم و پوست اطراف آن کمک میکند و روند ترمیم را بهبود میبخشد.
5. استفاده از عینک آفتابی
تا زمان برطرف شدن علائم، هنگام خروج از منزل از عینک آفتابی استاندارد با فیلتر UV400 استفاده کنید. این کار علاوه بر کاهش حساسیت به نور، از آسیب بیشتر قرنیه نیز جلوگیری میکند.
6. مصرف مسکن در صورت نیاز
در صورت وجود درد خفیف تا متوسط، مصرف داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن (در صورت نداشتن منع مصرف و با نظر پزشک یا داروساز) میتواند به کاهش درد کمک کند.
هشدار:
- از مالیدن چشمها خودداری کنید.
- لنز تماسی را تا زمان بهبودی کامل استفاده نکنید.
- از ریختن گلاب، عرقیات گیاهی یا هر ماده خانگی داخل چشم خودداری کنید.
- در صورت کاهش دید یا درد شدید، درمان خانگی کافی نیست و باید به چشمپزشک مراجعه کنید.
پماد برای سوختگی دور چشم
بسیاری از افراد پس از آفتاب سوختگی پوست اطراف چشم به دنبال استفاده از پماد هستند. انتخاب پماد مناسب به محل آسیب بستگی دارد. اگر سوختگی فقط روی پوست پلک یا اطراف چشم باشد و خود کره چشم درگیر نشده باشد، پزشک ممکن است از کرمها یا پمادهای ترمیمکننده پوست استفاده کند.
پمادهای ترمیمکننده پوست
در سوختگیهای سطحی، کرمهای مرطوبکننده یا ترمیمکننده میتوانند خشکی و التهاب پوست را کاهش دهند. این محصولات باید فقط روی پوست اطراف چشم استفاده شوند و نباید وارد چشم شوند.
پماد آنتیبیوتیک
اگر پوست اطراف چشم دچار خراش، ترک یا زخم شده باشد، پزشک ممکن است پماد آنتیبیوتیک تجویز کند تا از بروز عفونت جلوگیری شود. استفاده خودسرانه از این داروها توصیه نمیشود.
آیا از ژل آلوئهورا میتوان استفاده کرد؟
ژل خالص آلوئهورا ممکن است به کاهش التهاب پوست کمک کند، اما باید دقت شود که وارد چشم نشود. در صورت تماس ژل با چشم، باید فوراً چشم را با آب تمیز شستشو داد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
اگرچه بیشتر موارد آفتاب سوختگی چشم طی یک تا دو روز بهبود پیدا میکنند، اما برخی علائم میتوانند نشاندهنده آسیب جدیتر به قرنیه یا سایر بخشهای چشم باشند. در چنین شرایطی نباید درمان را به تعویق انداخت.
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، به چشمپزشک مراجعه کنید:
- ادامه درد بیش از 48 ساعت
- تاری دید یا کاهش بینایی
- دوبینی یا مشاهده هالههای شدید اطراف نور
- ترشح چرکی از چشم
- ناتوانی در باز نگه داشتن چشم
- احساس وجود جسم خارجی که برطرف نمیشود.
- سوختگی ناشی از مواد شیمیایی یا حرارت
| وضعیت | اقدام مناسب |
|---|---|
| سوزش و اشکریزش خفیف | استراحت و مراقبت خانگی |
| درد شدید یا کاهش دید | مراجعه فوری به چشمپزشک |
| ترشح چرکی | ویزیت فوری |
| ادامه علائم بیش از دو روز | معاینه تخصصی |
پیشگیری از آفتاب سوختگی چشم
بهترین راه درمان، پیشگیری از آسیب است. استفاده از تجهیزات محافظ مناسب میتواند تا حد زیادی از بروز فوتوکراتیت جلوگیری کند.
- از عینک آفتابی استاندارد با محافظت 99 تا 100 درصد در برابر اشعه UVA و UVB استفاده کنید.
- در محیطهای برفی، ساحلی و کوهستانی حتماً عینک آفتابی بزنید.
- هنگام جوشکاری از ماسک استاندارد استفاده کنید.
- به خورشید یا خورشیدگرفتگی مستقیماً نگاه نکنید.
- در روزهای آفتابی از کلاه لبهدار استفاده کنید.
- در صورت فعالیت طولانی در فضای باز، به چشمهای خود استراحت بدهید.
- سالانه برای معاینه کامل چشم به چشمپزشک مراجعه کنید.
