همه چیز درباره انواع تنبلی چشم کودکان و بزرگسالان | تشخیص، پیشگیری و درمان

تنبلی چشم چیست؟

تنبلی چشم یا amblyopia یک بیماری عصبی شایع است که از هر 30 نفر، 1 نفر را تحت تاثیر قرار می دهد و در آن چشم آسیب دیده نمی تواند دیدی واضح داشته باشد. در واقع بینایی یک یا هر دو چشم به دلیل رشد نامناسب در زمان کودکی یا نوزادی، کاهش می یابد. در نتیجه مغز هیچ وقت به طور کامل تصویر واضحی را در آن سمت ایجاد نمی کند. بنابراین مسیرهای عصبی که چشم را به مغز متصل می کند، به طور کامل تشکیل نمی شود و مغز عادت دارد همیشه یک تصویر تار را از یک چشم ببیند و فرد مبتلا به amblyopia یک یا هردو چشمش نمی تواند منطقه 20/20 را ببیند. 20/20 در چارت بینایی، باریک ترین و ریزترین خط است. این خط نشان دهنده ی توانایی بینایی و دید واضح فرد برای دیدن جزئیات کوچک از فاصله 20 فوت است.

انواع تنبلی چشم

پزشکان معمولاً آمبلیوپی را با توجه به علت زمینه‌ای آن دسته‌بندی می‌کنند. شناخت نوع آن به انتخاب درمان مناسب کمک زیادی می‌کند

1- تنبلی چشم انکساری

تنبلی چشم انکساری زمانی ایجاد می‌شود که کودک دچار نزدیک‌بینی، دوربینی یا آستیگماتیسم باشد، اما این مشکل به‌موقع تشخیص داده نشود. گاهی هر دو چشم نمره بالایی دارند و گاهی تفاوت نمره میان دو چشم زیاد است. در حالت دوم، مغز تصویر واضح‌تر را انتخاب می‌کند و تصویر چشم ضعیف‌تر را کنار می‌گذارد.

از آنجا که ظاهر چشم در این نوع معمولاً طبیعی است، تشخیص آن بدون معاینه تخصصی دشوار خواهد بود. به همین دلیل، غربالگری بینایی کودکان اهمیت زیادی دارد.

2- تنبلی چشم ناشی از انحراف چشم

در تنبلی چشم استرابیسمی، دو چشم به یک نقطه نگاه نمی‌کنند. ممکن است یک چشم به داخل، خارج، بالا یا پایین منحرف شود. مغز برای حذف دوبینی، تصویر چشم منحرف را سرکوب می‌کند و در طول زمان، قدرت دید آن چشم کاهش می‌یابد.

انحراف چشم ممکن است دائمی یا گاه‌به‌گاه باشد. حتی اگر انحراف فقط در زمان خستگی یا بیماری دیده شود، بهتر است توسط چشم‌پزشک بررسی شود. در این میان، تشخیص دقیق انواع تنبلی چشم و تمایز آن از صرفاً لوچی چشم اهمیت دارد؛ زیرا هر لوچی الزاماً با آمبلیوپی همراه نیست، اما می‌تواند خطر آن را بالا ببرد.

3- تنبلی چشم محرومیتی

این نوع نسبت به دیگر انواع کمتر شایع، اما جدی‌تر است. تنبلی چشم محرومیتی زمانی رخ می‌دهد که مانعی فیزیکی اجازه ندهد تصویر واضح به شبکیه برسد. آب‌مروارید مادرزادی، افتادگی شدید پلک، کدورت قرنیه و بعضی مشکلات مادرزادی می‌توانند چنین وضعیتی ایجاد کنند.

در این شرایط، درمان علت اصلی باید بسیار سریع انجام شود؛ چون تأخیر ممکن است فرصت طلایی رشد بینایی کودک را از بین ببرد. برای مثال، آب‌مروارید مادرزادی نیازمند ارزیابی فوری توسط فوق‌تخصص چشم کودکان است.

4- تنبلی چشم ترکیبی

گاهی یک کودک هم‌زمان دچار تفاوت نمره چشم و انحراف چشم است. در این حالت، پزشک از اصطلاح تنبلی چشم ترکیبی استفاده می‌کند. روند درمان این نوع ممکن است زمان بیشتری نیاز داشته باشد، زیرا باید چند عامل به‌صورت هم‌زمان کنترل شوند؛ برای مثال، ابتدا عینک مناسب تجویز شود و سپس درمان پوشاندن چشم یا اصلاح انحراف انجام گیرد.

علائم تنبلی چشم در کودکان و بزرگسالان

کودکان معمولاً نمی‌توانند توضیح دهند که یک چشمشان ضعیف‌تر می‌بیند. با این حال، برخی نشانه‌ها می‌توانند زنگ خطر باشند

• بستن یا مالیدن مداوم یک چشم
• نزدیک شدن بیش از حد به تلویزیون یا کتاب
• کج کردن سر هنگام نگاه کردن
• ضعف در تشخیص فاصله و عمق
• انحراف قابل مشاهده یک چشم
• بی‌علاقگی به نقاشی، پازل یا فعالیت‌های نیازمند دقت
• شکایت از تاری دید، سردرد یا خستگی چشم در کودکان بزرگ‌تر

در بزرگسالان، تنبلی چشمی که از کودکی درمان نشده باشد، ممکن است با دید ضعیف یک‌طرفه یا کاهش درک عمق دیده شود. بااین‌حال، هر کاهش بینایی در بزرگسالی را نباید به تنبلی چشم نسبت داد؛ زیرا بیماری‌های دیگری مانند مشکلات شبکیه، آب‌سیاه یا عیوب انکساری هم می‌توانند چنین علائمی داشته باشند.

تنبلی چشم در بزرگسالان

بزرگسالانی که این وضعیت را دارند، اغلب کاهش دیدی را تجربه می کنند. معمولا از دست دادن بینایی به دلیل نحوه پردازش ورودی از چشم تنبل توسط مغز است. به نظر می رسد مغز به جای اینکه محرک های بصری را به طور کامل پردازش کند، تصاویر را نادیده می گیرد.

برای اطلاع از قیمت عینک کامپیوتر (بلوکات)کلیک کنید.

تنبلی چشم در کودکان

به طور کلی توصیه می شود اولین معاینه چشمی کودکان را در سن 6 ماهگی انجام دهید. بعد از آن در 3 سالگی و بعد که به دبستان رفت، هر سال بین دو ترم چشمان آن ها را معاینه کنید.

در نوزادان 6 ماهه به دلیل رشد عضلات، طبیعی است که گاهی چشمان آن ها از فوکوس خارج شود و این باید به مرور زمان کمتر شود اما اگر بیشتر از 6 ماه ادامه داشت، باید برای معاینه چشم کودک خود، زودتر اقدام کنید. amblyopia نتیجه چیزی است که مانع رشد طبیعی بینایی کودک می شود و این ممکن است به دلیل آب مروارید مادرزادی یا استرابیسم باشد. اما شایع ترین علت این مشکل، این است که مشکلات بینایی به موقع تشخیص داده نشده مثلا زمانی که کودک در نزدیک بینی، دوربینی یا آستیگماتیسم نمره بالایی دارد و درمان های لازم مانند استفاده از عینک، لنزهای تماسی، یا سایر اقدامات اصلاحی انجام نگرفته است.

روش های درمان تنبلی چشم در کودکان

• عینک یا لنز طبی: در تنبلی چشم انکساری، استفاده منظم از عینک می‌تواند به‌تنهایی باعث بهبود قابل توجه دید شود.
• پوشاندن چشم سالم: با بستن چشم قوی‌تر برای مدت مشخص، مغز مجبور می‌شود از چشم ضعیف‌تر استفاده کند. زمان استفاده از پچ باید دقیقاً طبق نظر پزشک باشد.
• قطره آتروپین: در برخی کودکان، پزشک با استفاده از قطره در چشم سالم، دید نزدیک آن را موقتاً تار می‌کند تا چشم ضعیف‌تر فعال‌تر شود.
• درمان انحراف چشم: ممکن است شامل عینک، تمرین‌های خاص یا جراحی باشد.
• رفع مانع بینایی: در نوع محرومیتی، درمان مشکلاتی مانند آب‌مروارید یا افتادگی پلک ضروری است.

همکاری والدین در اجرای درمان نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. کودکی که پچ را مرتب استفاده نمی‌کند یا عینک خود را کنار می‌گذارد، معمولاً نتیجه مطلوبی نمی‌گیرد.

چگونه از تنبلی چشم پیشگیری کنیم؟

تنبلی چشم یا آمبلیوپی همیشه قابل پیشگیری نیست، اما می‌توان با مراقبت صحیح از سلامت بینایی کودک، شناسایی زودهنگام عوامل خطر و درمان به‌موقع مشکلات چشمی، احتمال بروز یا شدید شدن آن را کاهش داد. مهم‌ترین دوره برای پیشگیری، سال‌های نخست زندگی است؛ زیرا سیستم بینایی کودک در این دوران هنوز در حال رشد است و مشکلاتی مانند انحراف چشم، اختلاف شماره دو چشم یا اختلالات مسیر بینایی می‌توانند روی رشد طبیعی دید تأثیر بگذارند.

​​​​​​​

1. معاینه منظم چشم کودک را جدی بگیرید

یکی از مؤثرترین راه‌های پیشگیری از تنبلی چشم، انجام معاینه‌های منظم بینایی است. بسیاری از کودکان ممکن است کاهش دید یک چشم را احساس نکنند، زیرا با چشم سالم خود می‌توانند بخش زیادی از فعالیت‌های روزمره را انجام دهند. به همین دلیل، حتی اگر چشم‌های کودک از نظر ظاهری کاملاً طبیعی باشند، معاینه تخصصی می‌تواند مشکلات پنهان را زودتر مشخص کند.

2. به انحراف چشم و تغییرات ظاهری توجه کنید

لوچی یا انحراف چشم یکی از عواملی است که می‌تواند زمینه‌ساز تنبلی چشم شود. اگر متوجه شدید چشم کودک گاهی یا همیشه به سمت داخل، خارج، بالا یا پایین منحرف می‌شود، بهتر است معاینه چشم را به تأخیر نیندازید. همچنین افتادگی پلک، تفاوت قابل توجه اندازه یا ظاهر چشم‌ها و تغییرات غیرطبیعی در ظاهر چشم باید بررسی شوند.

3. سابقه خانوادگی را نادیده نگیرید

اگر یکی از اعضای خانواده سابقه تنبلی چشم، انحراف چشم، عیوب انکساری شدید یا سایر مشکلات بینایی داشته باشد، بهتر است وضعیت بینایی کودک با دقت بیشتری پیگیری شود. اطلاع دادن سابقه خانوادگی به چشم‌پزشک می‌تواند به تعیین زمان و دفعات مناسب معاینه کمک کند.

4. تغذیه مناسب را در برنامه کودک قرار دهید

تغذیه متعادل به رشد طبیعی بدن و سلامت عمومی چشم‌ها کمک می‌کند. مصرف متنوع میوه‌ها و سبزیجات، مواد غذایی حاوی ویتامین‌های ضروری، تخم‌مرغ، ماهی، حبوبات، مغزها و منابع پروتئینی می‌تواند بخشی از یک رژیم غذایی مناسب برای دوران رشد باشد.

البته باید توجه داشت که تغذیه مناسب به‌تنهایی از تنبلی چشم جلوگیری نمی‌کند. آمبلیوپی معمولاً به دلیل اختلال در روند رشد بینایی ایجاد می‌شود و مشکلاتی مانند اختلاف شماره دو چشم یا انحراف چشم نقش مهمی در آن دارند. بنابراین، هیچ رژیم غذایی خاصی جایگزین معاینه و درمان تخصصی چشم نمی‌شود.

5. عینک تجویزشده را به‌درستی استفاده کنید

اگر چشم‌پزشک برای کودک عینک تجویز کرده است، استفاده منظم از آن اهمیت زیادی دارد. اصلاح عیوب انکساری مانند نزدیک‌بینی، دوربینی یا آستیگماتیسم می‌تواند به چشم‌ها کمک کند تصویر واضح‌تری دریافت کنند و مسیر رشد بینایی طبیعی‌تر پیش برود. والدین نباید بدون مشورت با پزشک، استفاده از عینک را متوقف کنند یا شماره آن را تغییر دهند.

6. علائم کاهش دید را جدی بگیرید

برخی رفتارهای کودک می‌توانند نشانه وجود مشکل بینایی باشند. نزدیک کردن بیش از حد کتاب یا صفحه نمایش به صورت، بستن یک چشم هنگام نگاه کردن، کج کردن سر برای دیدن بهتر، مشکل در تشخیص اشیا از فاصله دور یا نزدیک و شکایت مکرر از خستگی چشم می‌توانند دلایلی برای بررسی بینایی باشند.

البته وجود این رفتارها لزوماً به معنای تنبلی چشم نیست، اما بهتر است در صورت تکرار، توسط متخصص بررسی شوند.

7. مراقب سلامت چشم در دوران بارداری و نوزادی باشید

برخی عوامل مانند تولد زودرس یا بعضی بیماری‌های دوران نوزادی می‌توانند احتمال بروز مشکلات بینایی را افزایش دهند. کودکانی که سابقه تولد زودرس، بیماری‌های عصبی، افتادگی پلک، آب‌مروارید مادرزادی یا سایر مشکلات چشمی دارند، ممکن است به پیگیری دقیق‌تر وضعیت بینایی نیاز داشته باشند.

8. استفاده از صفحه‌نمایش را مدیریت کنید

استفاده طولانی‌مدت از موبایل، تبلت و سایر نمایشگرها علت مستقیم تنبلی چشم محسوب نمی‌شود، اما می‌تواند باعث خستگی و ناراحتی چشم شود و سبک زندگی کم‌تحرک را افزایش دهد. بهتر است زمان استفاده کودک از صفحه‌نمایش متناسب با سن او مدیریت شود و در کنار فعالیت‌های نزدیک، زمان کافی برای بازی، فعالیت بدنی و نگاه کردن به فواصل دور در نظر گرفته شود.

9. فعالیت در فضای باز را فراموش نکنید

بازی و فعالیت در فضای باز بخشی از یک سبک زندگی سالم برای کودکان است و می‌تواند به سلامت عمومی چشم‌ها کمک کند. با این حال، فعالیت در فضای باز نیز جایگزین معاینه چشم یا درمان مشکلات بینایی نیست. هنگام قرار گرفتن در معرض نور شدید خورشید نیز محافظت مناسب از چشم‌ها اهمیت دارد.

10. از درمان‌های خودسرانه برای تقویت چشم استفاده نکنید

استفاده از قطره، مکمل، تمرین یا روش‌های تبلیغاتی بدون تشخیص علت مشکل، روش مطمئنی برای پیشگیری از تنبلی چشم نیست. اگر کودک مشکل بینایی داشته باشد، ابتدا باید علت آن توسط چشم‌پزشک مشخص شود تا درمان متناسب با شرایط او انجام گیرد.

بیشتر بخوانید: شایع ترین بیماری چشم + راهنمای دقیق تشخیص

درمان تنبلی چشم در بزرگسالان

عینک های طبی

عینک های طبی مناسب برای تنبلی چشم (آمبلیوپیا) نقش مهمی در درمان این وضعیت دارند. این عینک ها با اصلاح نقص های انکساری مانند نزدیک بینی، دوربینی یا آستیگماتیسم، دید بهتر و واضح تری را فراهم می کنند و به چشم ضعیف تر کمک می کنند تا بیشتر کار کند. استفاده از عینک های دوکانونی یا منشوری نیز می تواند در برخی موارد مفید باشد. این عینک ها ممکن است در ترکیب با روش های دیگر مانند چشم بند دزد دریایی یا ویژن تراپی استفاده شوند تا تاثیر بیشتری داشته باشند. شما می توانید با تشخیص زودهنگام پزشک، فریم عینک طبیمختص خود یا کودکانتان را از فروشگاه صاپتیک استور تهیه کنید. در نهایت انتخاب مرکز و فروشگاه مناسب برایخرید عینک استاندارد، تعیین دقیق شماره عینک و پیگیری پیشرفت درمان ضروری است.

ویژن تراپی

یکی از درمان ها Vision Therapy یا درمان بینایی است که پزشک تمرینات خاصی را به منظور بهبود عملکرد چشم و بینایی به بیمار می دهد. این تمرینات می تواند شامل تمرینات نحوه تمرکز، پیگیری حرکات یا اشیاء، نحوه کار با چشم غالب و تمرینات تقویتی باشد. پزشک می تواند از ابزارهای تخصصی مثل لنزهای ویژه، دستگاه های کامپیوتری استفاده کند و یا تمرینات خانگی به بیمار دهد.

یکی از ابزارهای این درمان استفاده از عینک سبز و قرمز است. این عینک چشم ها را مجبور می کند که همزمان با یکدیگر کار کنند. در واقع وقتی بیمار این عینک را می زند نمی تواند همه حروف روی نمودار دار ببیند مگر اینکه هر دو چشم با هم کار کنند.

فواید ویژن تراپی

1. بهبود هماهنگی بین دو چشم
2. افزایش توانایی تمرکز و دقت بینایی
3. کاهش خستگی و فشار چشمی
4. بهبود کلی عملکرد بینایی​​​​​​​

درمان بینایی ریویتال (Revital Vision Therapy)

این درمان که مورد تایید FDA نیز می باشد، برای نوجوانان و بزرگسالان مناسب تر است. در واقع ریویتال یک نرم افزار آموزش بینایی است که توسط چشم پزشک تجویز می شود و الگوهای خاصی به نام تکه های گابور (Gabor) برای تحریک قشر بینایی در مغز شما استفاده می کند. فایده این وصله های گابور این است که مغز به سختی می تواند متوجه کنتراست شود در حالی که این نوارهای این پچ کاملا سیاه و سفید است و باعث می شود توانایی های بصری مانند کنتراست، وضوح و حساسیت فضایی را ارزیابی و تقویت شوند. پروتکل درمانی معمولا شامل 40 جلسه آموزشی است.

داروی Donepezil

این دارو به لحاظ قدمت و تاریخی، برای درمان زوال عقل در آلزایمر استفاده شده است. تحقیقات نشان داده که این دارو می تواند با تقویت انتقال عصبی و افزایش پلاستیسیته مغز، به بهبود توانایی های بینایی و پردازش اطلاعات بصری در افراد مبتلا به تنبلی چشم کمک کند.

بیشتر بخوانید: ورزش چشم راهی موثر برای بهبود بینایی و جلوگیری از خستگی چشم

تمرین مداد: یک مداد به دست بگیرید و آن را تا جایی که می توانید به چشمان خود نزدیک کنید و سعی کنید تمرکز هر دو چشم بر روی نوک مداد باشد. زمانی که در فاصله مناسب و بدون تاری دید یا دوبینی قرار گرفتید، به مدت 5 ثانیه مداد را همان جا نگه دارید و پس از آن مداد را به عقب ببرید و دوباره به چشم خود نزدیک کنید. این کار را بارها انجام دهید و هر سعی کنید مداد را به بینی خود نزدیک تر کنید.     

چشم بند دزد دریایی: یک چشم بند را روی چشم قوی تر قرار دهید تا چشم ضعیف تر مجبور به فعالیت بیشتر شود. حالا فعالیت هایی مثل نوشتن، نقاشی یا خواندن انجام دهید. مثلا روی یک کاغذ حروف و اعداد تصادفی با سایز بزرگ و در کاغذ کوچکتری همان ها را با فونت کوچکتر داشته باشید. کاغذ بزرگتر را در فاصله 1.5 تا 3 متر و کاغذ کوچکتر را نزدیک خود قرار دهید. حالا به صورت تصادفی یکی از حروف را بخوانید (مثلا Y از کاغذ کوچکتر و عدد 7 از کاغذ بزرگتر که در یک ردیف هستند).

مدت زمان استفاده از چشم بند باید با مشورت پزشک تعیین شود. در نهایت به طور منظم به پزشک مراجعه کنید علاوه بر بررسی پیشرفت چشم ضعیف تر از درست بودن روش کار نیز مطمئن شوید. ماساژ در جهت عقربه های ساعت: دو انگشت خود را زیر چشم هایتان قرار دهید و آن را در جهت عقربه های ساعت و بار دیگر خلاف عقربه های ساعت ماساژ دهید.

سوالات متداول درباره انواع تنبلی چشم

1- آیا تنبلی چشم با عینک به‌تنهایی درمان می‌شود؟

در برخی موارد، به‌ویژه تنبلی چشم انکساری، عینک به‌تنهایی می‌تواند اثر بسیار خوبی داشته باشد. اما در موارد دیگر، ممکن است استفاده از پچ، قطره یا درمان انحراف چشم نیز لازم باشد.

2- آیا تنبلی چشم باعث نابینایی می‌شود؟

اگر درمان نشود، می‌تواند باعث کاهش دائمی دید در چشم درگیر شود. همچنین اگر بعدها چشم سالم دچار آسیب جدی شود، فرد با محدودیت بینایی بیشتری روبه‌رو خواهد شد.

3- پچ چشم را چند ساعت در روز باید استفاده کرد؟

مدت استفاده از پچ به سن کودک، شدت تنبلی چشم و نظر پزشک بستگی دارد. استفاده خودسرانه یا بیش از اندازه می‌تواند برای چشم سالم نیز مشکل‌ساز باشد.

4- آیا استفاده از موبایل و تلویزیون عامل تنبلی چشم است؟

صفحه‌نمایش به‌طور مستقیم علت اصلی آمبلیوپی نیست، اما استفاده زیاد می‌تواند خستگی چشم و نزدیک‌بینی را تشدید کند. معاینه چشم و رعایت زمان استفاده از صفحه‌نمایش اهمیت دارد.

5- تا چه سنی درمان تنبلی چشم بیشترین اثر را دارد؟

معمولاً درمان در سنین پیش‌دبستانی و سال‌های ابتدایی مدرسه بهترین نتیجه را می‌دهد؛ بااین‌حال، کودک در هر سنی که تشخیص داده شود باید برای درمان ارزیابی شود.